Giáo sư Trần Văn Khê là nhà dân tộc nhạc học lớn của dân tộc Việt Nam

Bao nhiêu năm trời, bao nhiêu chuyến đi, bao nhiêu diễn đàn và giảng đường ông đã từng thuyết trình, biểu diễn, thỉnh giảng! Khó biết được chính xác trong một đời làm thầy của mình, ông đã có bao nhiêu học trò từ khắp các châu lục với đủ các màu da, đủ các lứa tuổi, kể cả nhiều người không được cái may theo học chính thức, nhưng vẫn tự coi mình là môn sinh, là đệ tử, là tín đồ của ông - nhà dân tộc nhạc học Trần Văn Khê.

Mỗi chuyến đi về Hà Nội trong mấy năm gần đây, giáo sư Trần Văn Khê đều cố sắp xếp chương trình làm việc căng thẳng về nhịp độ và eo hẹp về thời gian của mình, để có ít nhất một buổi nói chuyện với Viện Âm nhạc - nơi ông sẵn lòng làm ông thầy tự nguyện cho những môn sinh tự nguyện.

Lần này như mọi lần, hễ cứ nói về nhạc là ông “say” đến độ quên hết sự đời, khiến người nghe cũng quên luôn tuổi tác của người nói, quên cả chuyện ông vừa mới trải qua hai cơn bạo bệnh - cơn đau tại Pháp mới dứt đã tiếp ngay đến đợt ốm tại Thành phố Hồ Chí Minh. Hai trận “thập tử nhất sinh” năm nay đã làm suy yếu tim mạch và hao tổn nhiều sức lực của ông, nhưng vẫn không chút mảy may đụng chạm đến trí nhớ tuyệt vời ở ông, đến tinh thần tử vì đạo của một người “truyền đạo nhạc” như ông tự gọi mình.

Câu chuyện bắt đầu bằng thang âm điệu thức râga của Ấn Độ. “Râga là gì?”, ngay các bậc kỳ tài về râga ở ấn độ cũng không có câu trả lời cụ thể nào cả. Chẳng phải ngẫu nhiên một nghệ nhân Ấn Độ đã định nghĩa như không định nghĩa: “Râga là tôi!”, bởi mỗi người hát râga đều có “cái hồn” riêng dù không khi nào đi chệch khỏi những nguyên tắc chung.

Râga theo giáo sư Trần Văn Khê đến với chúng tôi vừa bằng con đường giải thích cụ thể và khoa học, vừa sống động qua những đường nét giai điệu đặc biệt ấn tượng của nó, qua lối phát triển gợi nhớ đến những con sóng triền miên nối nhau tràn lên rồi rút xuống và cứ thế lần lần theo thủy triều dâng tới đỉnh cao nhất. Điểm thêm những truyền thuyết về tính sâu sắc, cao siêu và bí hiểm của âm nhạc Ấn Độ, “bắt” mọi người cùng tập hát theo thang âm điệu thức râga và gõ nhịp theo những tiết tấu không đơn điệu, đấy là những “chiêu” nhẹ nhàng hóa bài giảng của nhà truyền đạo.

Nhưng “chiêu độc” hơn cả, cái điều quan trọng nhất mà nhà truyền đạo muốn dẫn đến vẫn là kết luận cuối cùng: học cái hay của người ta để vận dụng theo cách của mình. Rồi ông lập tức ngẫu hứng một đoạn “rao” điệu thức Việt Nam theo nguyên tắc phát triển của râga Ấn Độ, nghĩa là không quá thật thà “có bao nhiêu đứa con ào ào lôi ra bằng hết”, mà từ từ giới thiệu tính cách từng “đứa”- từng bậc trong thang âm theo kiểu “tuần tự nhi tiến” từ thấp tới cao, mỗi bậc như mỗi đứa con đều được chăm sóc chu đáo, được tô điểm đâu ra đấy bằng những nét nhạc luyến láy đặc thù. Cách rao này nghe lạ mà vẫn thật Việt Nam!

Đây chính là tư tưởng “mở cửa” mà biết giữ cho mình vẫn là mình, một điểm mấu chốt trong giao lưu văn hóa giữa các dân tộc, giữa các quốc gia, cũng như giữa hai phương trời tưởng như chẳng bao giờ gặp nhau: Đông và Tây.

Gặp gỡ, trao đổi, giao lưu, hòa nhập, liên kết, liên ngành... là những điều ngày càng được luận bàn nhiều hơn trên diễn đàn văn hóa nghệ thuật. Gần đây, trong cái phạm trù thể hiện tình đoàn kết mang tính toàn cầu này còn xuất hiện thêm cụm từ mới: “giao diện”. Giao diện giữa khoa học tự nhiên và xã hội, giữa các ngành khác nhau trong khoa học xã hội nhân văn để có cái nhìn đa diện về đối tượng nghiên cứu. Giao diện văn hóa nghệ thuật để đối chiếu, hiểu biết lẫn nhau, gợi mở và làm giàu thêm cho nhau giữa các dân tộc, các vùng địa lý khác nhau. Giao diện giữa các thế hệ, giữa các nhà nghiên cứu già và trẻ, giữa kinh nghiệm dày dặn tích tụ trong nhiều năm và sức trẻ năng nổ nhạy bén. Nếu cần gói gọn trong một cụm từ, thì rất có thể mượn từ “giao diện” này để chỉ ý nghĩa, nội dung và mục đích của những buổi chuyện trò tại Viện Âm nhạc của giáo sư Trần Văn Khê.

Ông như cố tận dụng quỹ thời gian quý giá còn lại của mình, truyền đạt càng nhiều càng tốt những gì ông có được trong cuộc đời đi nhiều biết nhiều của mình. Bao điều được gửi gắm trong bầu không khí anh - em, cha - con, bác - cháu, từ quan điểm và phương pháp nghiên cứu vừa mang tính “giao diện”, vừa sâu sắc về học thuật, đến kinh nghiệm sưu tầm điền dã biết “trước khi xin phi cho”, biết làm cho nghệ nhân tự nguyện “mở cửa lòng”; từ cách tự học luôn liên hệ đa chiều “học một biết ba”, đến lối dạy học bình đẳng với trò, “kích” trò đối thoại với thầy, không để trò thụ động nhất nhất “theo đuôi” thầy, mà còn biết nói ngược lại, thậm chí biết “cãi” thầy nữa.

Ông luôn kiểm nghiệm và mở rộng thêm sự hiểu biết vốn đã sâu rộng ở ông qua công việc dạy học, trong lúc truyền đạt tư tưởng của mình cho trò. Có lẽ vậy nên sau mỗi cuộc “truyền đạo” thật quá sức với tuổi cao niên, ông vẫn rất vui và hẹn đến lần gặp tới. Lòng chợt se lại, mơ hồ một nỗi lo khi bắt gặp dáng đi chậm hơn, bước chân nặng hơn của nhà truyền đạo nhạc chưa từng biết mệt mỏi của chúng tôi.

Chẳng bao giờ được chính thức là học trò của ông, nhưng tôi đã nhận được từ ông thật nhiều, trong đó có tấm lòng của một người thầy và cả bài học làm thầy.